Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΖΕΝ ΣΤΙΣ ΠΟΛΕΜΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΚΑΡΑΤΕ ΝΤΟ

Μέρος 2ο

zen-karate-b-4.jpg
Στην αρχή τα βουνά
Είναι βουνά
Ύστερα παύουν να είναι βουνά
Τέλος και πάλι τα βουνά είναι βουνά
(Ρητό του Ζέν)

Του Γιώργου Παπακωνσταντίνου

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΓΝΩΣΗ
ΣΧΕΣΗ ΖΕΝ - ΚΑΡΑΤΕ-ΝΤΟ

Όταν κάποιος ξεκινάει την πορεία του στη γνώση, η αγνότητά του ταυτίζεται με την άγνοιά του. Όπως το μικρό παιδί που ξεκινάει τα πρώτα του βήματα στο σχολείο, το μυαλό του είναι άδειο και αγνό. Δεν ξέρει, θέλει να μάθει, αλλά στο στάδιο αυτό η χρήση της γνώσης είναι περιορισμένη στο ελάχιστο.

Έτσι και στον χώρο του Καράτε-Ντο η άγνοια και η αγνότητα είναι τα στοιχεία που προσδιορίζουν έναν αρχάριο μαθητή και το συμβολικό χρώμα των στοιχείων αυτών είναι το άσπρο. Άσπρη λοιπόν είναι και η ζώνη που θα βάλει στο γκι του. Στο στάδιο αυτό, ο μαθητής κινείται ενστικτωδώς, χωρίς καμιά τεχνική γνώση χειρισμού του σώματός του, δρα ασυνείδητα. Οι κινήσεις του έχουν μεγάλη ποσότητα ευκολίας και φυσικότητας. Αν κάποιος του επιτεθεί, αυτομάτως μπλοκάρει αδέξια ή οπισθοχωρεί.

Ο χρόνος που περνάει καθορίζει την προσπάθειά του για γνώση. Ο μαθητής έρχεται σιγά-σιγά σε επαφή με τις τεχνικές αρχές του συστήματος, περνώντας από την αρχικά ενστικτώδη αντίδραση σε αυτήν που υπαγορεύεται από τους νόμους της συγκεκριμένης πολεμικής τέχνης. Στο στάδιο αυτό η γνώση αυξάνει, η ζώνη σκουραίνει από τον ιδρώτα και τον χρόνο και γίνεται καφέ. Είναι το στάδιο που αρχίζει να σκουραίνει και η αγνότητα, αφού κυρίαρχο ρόλο έχει τώρα η συνειδητή θέληση. Αφού, δηλαδή, μάθει τις βασικές τεχνικές, η σκέψη του να τις εκτελέσει σωστά καταστρέφει την αίσθηση του σωστού χρονισμού και φυσικότητας και καταλήγει σε μια βαριά ενσυνείδητη κίνηση. Κάθε σκαλοπάτι αύξησης της γνώσης απαιτεί όλο και περισσότερη προσπάθεια. Και η προσπάθεια πιο πολύ ιδρώτα. Κάποια στιγμή φτάνεις. Γνωρίζεις. Η ζώνη έχει σκουρύνει πολύ και φαίνεται μαύρη. Το στάδιο αυτό ταυτίζεται με την κατάκτηση της τεχνικής.

Από δω και πέρα αρχίζει το μεγάλο έργο και η προσπάθεια του ξεφτίσματος της μαύρης ζώνης. Η κατάκτηση της τεχνικής δεν είναι πια αρκετή, όσο δεν οδηγεί στην κατάκτηση της τέχνης. Και μόνο η κατάκτηση της τέχνης μπορεί να οδηγήσει στον απώτερο στόχο, την αγνότητα μέσα από τη γνώση.

Η προσπάθεια μετά τη μαύρη ζώνη πρέπει όχι μόνο να αυξηθεί αλλά και να διαφοροποιηθεί. Ο ιδρώτας δεν μπορεί να μαυρίσει πια τη μαύρη ζώνη και αρχίζει να την ξεφτίζει. Περνώντας τα χρόνια, έτσι όπως ξεφτίζει η ζώνη, πρέπει να ξεφτίζει και το εγώ. Έτσι, η μαύρη ζώνη ξαναγίνεται άσπρη και ο μαθητής επιστρέφει στην αρχική του αγνότητα, ιδωμένη, όμως μέσα από τη γνώση που οδηγεί τώρα, όχι στην ενστικτώδη αντίδραση αλλά μάλλον στην αυθόρμητη, φυσική, ελεύθερη δράση. (Απόσπασμα από άρθρο της Σου Παπαδάκου,περιοδικό Σαμουράι, τ. 14)

Όπως περιγράφει ο Ούγκεν Χέριγκελ, στο βιβλίο του «Ζεν και η Τέχνη της Τοξοβολίας: «…Την αμεριμνησία που έχασε στην αρχή των μαθημάτων, την ξανακέρδισε στο τέλος, σαν ακατάλυτο στοιχείο του χαρακτήρα του. Σε αντίθεση όμως με τον αρχάριο είναι επιφυλακτικά ατάραχος και σεμνός, χωρίς την ελάχιστη επιθυμία να επιδειχθεί. Ανάμεσα στα δύο στάδια, στο ξεκίνημα και την τελειοποίηση, μεσολαβούν πια πολλά χρόνια ακούραστης πρακτικής εξάσκησης. Κάτω από την επίδραση του Ζεν, η δύναμη έγινε πνευματική και ο ασκούμενος άλλαξε, αφού έγινε μέσα από εσωτερικές διεργασίες, περνώντας από βαθμίδα σε βαθμίδα, πιο ελεύθερος».

zen-karate-b-6.jpg

Η ΑΝΑΠΝΟΗ ΣΤΟ ΖΕΝ ΚΑΙ ΤΟ ΚΑΡΑΤΕ -
ΧΑΡΑ-ΤΑΝ ΝΤΕΝ

Στις παραδοσιακές Ιαπωνικές τέχνες, είτε αυτές είναι πολεμικές είτε άλλες (όπως η Ικεμπάνα, η τέχνη της ανθοδετικής), η σωστή αναπνοή διδάσκεται σαν ένας ουσιαστικός και θεμελιώδης παράγοντας συγκέντρωσης.

Ο αέρας περιέχει τη ζωτική ενέργεια, τη συμπαντική ροή που παίρνουμε διαμέσου των πνευμόνων μας, για να διαμοιραστεί στη συνέχεια σε κάθε κύτταρο του σώματός μας. Έτσι, είναι πολύ σημαντικό να μάθουμε πώς να αναπνέουμε σωστά.

Κατά τη διάρκεια του Ζαζέν, η διαδικασία έχει χωριστεί, παραδοσιακά, σε τρείς βαθμίδες: ορθή στάση, ορθή αναπνοή και ορθή νοητική διάθεση. Αν και αυτό πρακτικά σημαίνει την ενοποίηση των τριών, βλέπουμε ότι η αναπνοή δρα σαν συνδετικός κρίκος μεταξύ σώματος και πνεύματος.

Η μεγαλύτερη διαφορά στην αναπνοή του Ζεν και σε εκείνη που οι περισσότεροι από εμάς θεωρούμε φυσιολογική, είναι ότι στο Ζεν γίνεται πιο αργά, ελέγχεται από τους κάτω κοιλιακούς μύες, ενώ η εκπνοή διαρκεί περισσότερο ασκώντας πίεση στο υπογάστριο, η οποία ακολουθείται από μια αυτόματη, φυσική εισπνοή.

Τον ίδιο τύπο αναπνοής παρατηρούμε κατά τη διάρκεια της σιωπηλής συγκέντρωσης, που εκτελείται σε θέση σέιζα «Μοκουσό», που προηγείται και ακολουθεί κάθε παραδοσιακή προπόνηση του Καράτε-Ντο, όπως και άλλων πολεμικών τεχνών.

Για να καταλάβουμε τη φύση της αναπνοής με την κοιλιά στο Ζαζέν και το Καράτε-Ντο, πρέπει να μελετήσουμε πρώτα δύο Ιαπωνικούς όρους. Πρώτος είναι ο όρος «χάρα», που σωματικά αναφέρεται στη χαμηλή κοιλιακή χώρα, κάτω από τον αφαλό και δεύτερος είναι το «ταν-ντεν», το σημείο που αποτελεί κέντρο του χάρα και βρίσκεται περίπου τέσσερα εκατοστά κάτω από τον αφαλό. Τόσο στην παράδοση του Ζεν, όσο και του Καράτε-Ντο, το ταν-ντεν θεωρείται κέντρο του ατόμου, τόσο φυσικό όσο και ενεργειακό και ψυχολογικό.

Όταν λέμε ότι η αναπνοή στο Ζεν είναι διαφραγματική, εννοούμε ότι ελέγχεται από τους μύες του χάρα. Η εισπνοή επιτυγχάνεται χαλαρώνοντας αυτούς τους μύες, που χαλαρώνουν αυτομάτως το διάφραγμα, με αποτέλεσμα ο αέρας να μεταφέρεται στους πνεύμονες χωρίς προσπάθεια. Ως αποτέλεσμα η κοιλιά προεξέχει. Η εκπνοή διαρκεί αξιοσημείωτα περισσότερο από την εισπνοή. Η αίσθηση είναι ότι ο αέρας ωθείται προς τα κάτω, ακριβώς στην περιοχή του χάρα.

Μέσω της συνεχούς άσκησης του Ζαζέν αυτός ο τύπος αναπνοής γίνεται μια κανονική, φυσική συνήθεια. Η συμπαντική ενέργεια που περιέχεται στον αέρα που εισπνέουμε μετατρέπεται έτσι με την εκπνοή σε ζωτική ανθρώπινη ενέργεια.

Όμοια, στο Καράτε-Ντο είναι πολύ σημαντικό κατά την εκτέλεση των τεχνικών να συγκεντρωνόμαστε στην εκπνοή, ενώ κάθε μετακίνηση του σώματος καθοδηγείται, έχοντας κέντρο της το χάρα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται, δε, στην εκπνοή κατά τη διάρκεια της επίθεσης, η οποία πρέπει να εκτελεστεί, αν είναι δυνατόν, τη στιγμή που ο αντίπαλος εισπνέει, γιατί τη στιγμή αυτή είναι πιο τρωτός.

Το χάρα είναι ένας όρος που δεν έχει αντίστοιχό του στα Αγγλικά. Δεν αναφέρεται μόνο στην περιοχή του σώματος που περιγράφεται σαν κάτω κοιλιακή χώρα αλλά έχει επίσης και πολλές ψυχολογικές και πνευματικές προεκτάσεις. Η φράση «κάποιος έχει χάρα» σημαίνει ότι είναι ισορροπημένος τόσο φυσικά όσο και ψυχολογικά. Από σωματική άποψη το άτομο που διαθέτει χάρα έχει χαμηλότερο κέντρο βάρους, που σημαίνει πιο αποτελεσματικά χτυπήματα, ενώ παράλληλα είναι πολύ δύσκολο να ανατραπεί, πράγμα πολύ σημαντικό για το Καράτε Ντο.

Λέγοντας ότι κάποιος διαθέτει «χάρα», σημαίνει ακόμα ότι είναι συναισθηματικά ισορροπημένος. Μπορεί έτσι να εκτιμήσει και να χειριστεί οποιοδήποτε πρόβλημα παρουσιαστεί, χωρίς να χάσει τον έλεγχο. Το να κάνεις κάτι με χάρα, είτε μέσα στο ντότζο είτε στην καθημερινή ζωή, σημαίνει να κάνεις κάτι με όλη σου τη δύναμη, να δόσεις δηλαδή τον καλύτερό σου εαυτό.

Το πρόσωπο που το διαθέτει, θεωρείται ισχυρότερο, τόσο σωματικά όσο και από πλευράς χαρακτήρα, του οποίου η τελειοποίηση, σύμφωνα με τον ιδρυτή του, αποτελεί σκοπό του Καράτε-Ντο.

zen_karate_3.jpg

ΜΟΥΣΙΝ
Μία άλλη έννοια κοινή στις τέχνες του Καράτε-Ντο και του Ζεν είναι αυτή του «Μουσίν», μίας κατάστασης του νου που θεωρείται ιδανική και από τα δύο συστήματα. Πρόκειται για μια σύνθετη λέξη: «Μου» είναι ένα αρνητικό πρόθεμα που μπορεί να σημαίνει άδειος ή κενός και «σιν» που σημαίνει καρδιά ή νους. Συνήθως μεταφράζεται σαν άδειος νους ή μη-νους. Δεν πρέπει όμως ούτε για μια στιγμή να θεωρήσουμε το Μουσίν σαν αναισθησία, αφού όταν κάποιος βρίσκεται σε αυτήν την κατάσταση διατηρεί τη συνείδηση των γεγονότων που συμβαίνουν. Ο καθηγητής Σουζούκι περιγράφει το Μουσίν σαν μια κατάσταση όπου κάποιος είναι ασυνείδητα συνειδητός, ή συνειδητά ασυνείδητος. Επίσης, δεν μπορούμε να το δούμε σαν ένα καθαρά νοητικό φαινόμενο, αφού δεδομένου του αδιαχώριστου νου και σώματος που πρεσβεύει το Ζεν, κανείς δεν μπορεί να συλλογιστεί τον εαυτό του μέσα στο Μουσίν. Χωρίς σωστή αναπνοή και στάση δεν υπάρχει άδειος νους.

Πώς μπορούμε λοιπόν να περιγράψουμε το Μουσίν; Ένας τρόπος να κατανοήσουμε το Μουσίν είναι να δούμε το συνηθισμένο ρεύμα συνείδησης. Οι περισσότεροι από εμάς κάνουμε με τον νου μας έναν διαρκή εσωτερικό διάλογο, που συνεχίζεται εξαιτίας μιας αδιάκοπης αλυσίδας συνειρμών. Αυτός μας αποσπά από το συγκεντρωθούμε στο εκάστοτε έργο μας. Στο Ζεν τέτοιου είδους σκέψεις λέγονται ψευδαισθήσεις και αν κάποιος τις ακολουθήσει λέγεται ότι ο νους του «μπλοκάρεται» από αυτές.

Στο Μουσίν, ο νους δεν αποσπάται από απατηλές σκέψεις. Σκέψεις πάντα εμφανίζονται, όμως ο νους δεν προσκολλάτε σε αυτές, δεν τις ακολουθεί. Αυτή θεωρείται η φυσιολογική κατάσταση της συνείδησης και ένας από τους σκοπούς της εκπαίδευσης Ζεν. Στο Μουσίν η συνείδηση κυλάει ελεύθερα κινούμενη από αντικείμενο σε αντικείμενο, από γεγονός σε γεγονός, χωρίς να δεσμεύεται από σκεπτοδιαδικασίες. Σε αυτήν την κατάσταση χάνει κανείς τη συνηθισμένη αντίληψη του εαυτού και παύει τη συνεχή ενασχόλησή του με αυτόν. Απλώς ζει την εμπειρία της κάθε στιγμής καθαρή, βιώνοντάς την σαν την ύστατη.

Σύμφωνα με τον Γιάγκιου Μουνενόρι, το τελευταίο στάδιο της τέχνης του σπαθιού είναι αυτό του «μη-νου» (μου σιν), ένα στάδιο στο οποίο αυτός που χειρίζεται το σπαθί μετατρέπει τα συναισθήματα του φόβου ή της υπερηφάνειας και το εγώ του δεν εμπλέκεται στην αυθόρμητη κίνηση του σπαθιού. Το νοητικό του επίπεδο είναι ένα επίπεδο εγρήγορσης, χωρίς προσκόλληση σε οτιδήποτε.

Τον 17ο αιώνα, ο ιερέας Τακουάν έγραψε ένα εκτενές γράμμα στον Μουνενόρι, στον οποίο πρόσφερε συμβουλές για τον τρόπο που θα εκπαίδευε τον νου του, με σκοπό τη βελτίωση της τέχνης του. Σε αυτήν έγραφε: «Αν τοποθετήσεις τον νού σου στις κινήσεις του αντιπάλου σου, ο νους σου είναι απορροφημένος από αυτές. Αν ο νους σου είναι στο σπαθί του αντιπάλου σου, τότε είναι απορροφημένος από αυτό. Αν ο νους σου βρίσκεται στο πώς να κόψεις τον αντίπαλό σου, τότε είναι απορροφημένος από την ενέργεια αυτή. Αν πάλι βρίσκεται στο σπαθί σου, τότε ο νους σου απορροφάται από αυτό. Αν ο νους σου είναι στο πώς να μην κοπείς, τότε αυτός είναι απορροφημένος από το να μην κοπείς. Πού πρέπει λοιπόν να βρίσκεται ο νους; Δεν πρέπει να βρίσκεται πουθενά. Τότε μόνο διαχέεται σε όλο το σώμα, αδέσμευτος και ελεύθερος. Αν τα χέρια σου είναι σε δράση, τότε εξυπηρετεί τα χέρια σου. Αν τα πόδια σου είναι σε δράση, τότε εξυπηρετεί τα πόδια σου. Αν, τέλος, τα μάτια σου δρουν, τότε βρίσκεται στα μάτια σου. Κινείται ελεύθερα μέσα στο σώμα και βρίσκεται όπου τον χρειαζόμαστε. Αν σκεφτείς πού πρέπει να τον κατευθύνεις, παγιδεύεται από την ίδια σου τη σκέψη… Όταν λέμε για κάποιον ότι έχει σωστό πνεύμα, εννοούμε ακριβώς ότι ο νους του είναι διάχυτος σε όλα τα μέρη του σώματος… Το μέσον με το οποίο μαθαίνει κάποιος πώς να μη σταματά τον νου του σε μια θέση είναι η πνευματική άσκηση (Ζαζέν), της οποίας ο πιο σημαντικός στόχος είναι η απόκτηση ενός τέτοιου νου.

«Μην σκέφτεστε, απλώς πράξτε», λένε οι μεγάλοι δάσκαλοι του Ζεν και του Καράτε-Ντο, εννοώντας ότι δεν πρέπει να παρεμβάλεται καμία σκέψη ανάμεσα στον εαυτό και τη δράση. Το πνεύμα του καρατέκα πρέπει να είναι σαν την τελείως ήρεμη επιφάνεια μίας λίμνης. Όταν σε αυτήν την επιφάνεια ρίξουμε ένα πετραδάκι, τότε σχηματίζονται τέλειοι και ομοιόμορφοι κύκλοι. Αυτή είναι η τέλεια αντίδραση στον ελεύθερο αγώνα. Αν η επιφάνεια της λίμνης είναι από πριν ταραγμένη, από εκνευρισμό, ή την προσδοκία κάτι συγκεκριμένου, οι κύκλοι δεν θα είναι τέλειοι, η αντίδραση όχι φυσική και γι’ αυτό λάθος.

zen-karate-b-2.jpg

Στην εξάσκηση των κάτα απαιτείται παρόμοια κατάσταση του νου (μου-σιν). Η επιτυχής εκτέλεση και σωστή κατανόηση των κάτα απαιτεί το άτομο να αφήσει τον νου του να κινηθεί ελεύθερα. Αντιλαμβανόμενο όλα όσα βρίσκονται γύρω του αλλά χωρίς να αφήσει τον νου του να σταματήσει κάπου. Μπορεί να συγκεντρωθεί σε συγκεκριμένα σημεία, αλλά ο νους του εξακολουθεί να συνειδητοποιεί το γενικότερο περιβάλλον.

Επίσης, στο Καράτε-Ντο υπάρχει η φράση «Καράτε νι σέντε νάσι» (το Καράτε δεν έχει αρχική στάση), το νόημα του οποίου είναι πολύ πιο βαθύ από μια απλή νουθεσία για τους Καρατέκα να μην κάνουν αυτοί την πρώτη κίνηση. Ο δάσκαλος Φουνακόσι συνήθιζε να υπενθυμίζει σε συχνή βάση την αρχή αυτή στους μαθητές του.

Λέει ο δάσκαλος Μασατόσι Νακαγιάμα: «Όταν λέμε ότι δεν υπάρχει στάση στο Καράτε, εννοούμε ότι το σώμα πρέπει να είναι πάντα χαλαρό και έτοιμο να δεχθεί κάθε είδους επίθεση, από οποιαδήποτε κατεύθυνση. Όταν ο άνεμος φυσά, η δύσκαμπτη βελανιδιά αντιστέκεται και σπάει, αλλά η ευέλικτη ιτιά λυγίζει και επιβιώνει… στα υψηλότερα επίπεδα της πολεμικής τέχνης δεν υπάρχει ούτε φυσική ούτε πνευματική στάση».

Για να φτάσει κάποιος στο στάδιο αυτό, πρέπει να γίνει ένα με την τεχνική του. Κατορθώνοντας το αυτό ο δάσκαλος του Καράτε-Ντο δεν θα επιδεικνύει πλέον το εγώ ή τον φόβο του, αναγνωρίζοντας και τα δύο σαν ψεύτικες επινοήσεις ενός εξαρτημένου νου, δρώντας πια ελεύθερα.

ΖΑΝΣΙΝ
Πρόκειται για μια ορολογία που συναντάται συχνά στην πρακτική όλων των Ιαπωνικών πολεμικών τεχνών. Η λέξη Ζανσίν έλκει την καταγωγή της από την ξιφομαχία (Κενζούτσου), φτάνοντας μέχρι το Καράτε-Ντο. Απεικονίζει μία από τις σημαντικότερες αρχές, όπως και ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα στη μελ­έτη των Δρόμων. Το Ζανσίν μπορεί να μεταφραστεί σαν αυτό που παραμένει ή αργοπορεί. Το «σιν» μεταφράζεται είτε ως καρδιά, είτε ως νους. Ζανσίν είναι το πνεύμα που παραμένει, χωρίς να προσκολλάται, το πνεύμα που μένει σε εγρήγορση.

Σε ένα βαθύτερο επίπεδο σημαίνει ότι η κατάσταση του σώματος και του πνεύματος, που χρησιμοποιείται στην εκτέλεση μιας πράξης, δεν σπαταλιέται σε αυτήν αλλά μεταφέρεται στην επόμενη δραστηριότητα. Παραμένει σε προσοχή, χωρίς να εξασθενεί μετά την πράξη. Στο φυσικό επίπεδο εννοεί την αναπνοή και τη στάση που παραμένουν σωστές –το σώμα διατηρεί την ισορροπία του, έτοιμο να κινηθεί πάλι. Στο πνευματικό επίπεδο, εννοεί την αντίληψη και τη συγκέντρωση που παραμένει. Όποιος έχει δει μια μάχη μεταξύ δύο Δασκάλων του Καράτε-Ντο, θα αναγνωρίσει την απόδοση του Ζανσίν στο πρόσωπο του πολεμιστή που διατηρεί την άγρυπνη, ισορροπημένη και ατάραχη διάθεσή του –αφού έχει εκτελέσει επιτυχημένα την τεχνική του είναι έτοιμος να ξαναχτυπήσει.

Το Ζανσίν δεν εφαρμόζεται μόνο στις πολεμικές τέχνες. Στην καλλιγραφία, για παράδειγμα, η ενέργεια του ιδεογράμματος δεν σταματά στο τέλος της πινελιάς αλλά μάλλον συνεχίζεται στο επόμενο.

zen-karate-b-5.jpg

Ας δούμε τι διδάσκει για τη σωστή θέση του νου στην άσκηση του Ζαζέν, που λέγεται «Σικάν Τάζα», ο δάσκαλος του Ζεν Γιασουτάνι Ρόσι: «…Επομένως, το Σικάν τάζα είναι μια άσκηση όπου το μυαλό απασχολείται έντονα με το να «κάθεται μόνο». Σε αυτό το είδος του Ζαζέν είναι πολύ εύκολο για τον νου να αφαιρεθεί. Επομένως, η σωστή διάθεση του νου γίνεται εδώ διπλά σημαντική. Στο Σικάν τάζα, ο νους πρέπει να μη βιάζεται αλλά από την άλλη μεριά πρέπει να είναι σταθερά τοποθετημένος ή ισχυρά συγκροτημένος, όπως ας πούμε το όρος Φούτζι. Πρέπει ακόμα να είναι ευκίνητος και τεντωμένος, όπως μια τεντωμένη χορδή τόξου. Έτσι, το Σικάν τάζα είναι μια ενισχυμένη κατάσταση συγκεντρωτικής συνειδητότητας, όπου το άτομο δεν είναι ούτε τεντωμένο, ούτε βιαστικό και ασφαλώς ποτέ χαλαρό.
Είναι το πνεύμα εκείνου που αντικρίζει τον θάνατο. Ας φανταστούμε ότι έχετε εμπλακεί σε μια μονομαχία ικανών ξιφομάχων, του είδους που συνηθιζόταν παλιά στην Ιαπωνία. Καθώς στέκεστε απέναντι στον αντίπαλό σας είστε αδιάκοπα άγρυπνος, έτοιμος σε θέση μάχης. Αν χαλαρώσετε την προσοχή σας έστω και για ένα λεπτό, θα βρεθείτε μαχαιρωμένος στη στιγμή. Το πλήθος συγκεντρώνεται και παρακολουθεί τον αγώνα. Μια και δεν είστε τυφλός, το διακρίνετε με την άκρη του ματιού σας και εφόσον δεν είστε κουφός το ακούτε. Αλλά ούτε για μία στιγμή, το μυαλό σας δεν απασχολείται με αυτές τις εντυπώσεις.».

Η σύνδεση μεταξύ των δύο εννοιών, του Μουσίν και του Ζανσίν, είναι τόσο προφανής και στενή, που μερικοί τα ταυτίζουν. Στην πιο ιδανική περίπτωση, το Ζανσίν αναφέρεται στη συνέχιση του Μουσίν μετά την εκτέλεση μιας τεχνικής ή ενός κάτα. Μπορεί επίσης να αναφέρεται στο στάδιο της ανάκτησης του Μουσίν έπειτα από μια φτωχά εκτελεσμένη τεχνική, με αποτέλεσμα την απώλειά του.

Συνεπώς, στο Καράτε-Ντο, Ζανσίν είναι η συνέχιση μιας πνευματικής ισορροπίας στο τέλος κάθε εκτέλεσης τεχνικής. Βοηθάει έτσι τον καρατέκα να κρατηθεί στο κατάλληλο επίπεδο σώματος και πνεύματος από τεχνική σε τεχνική.

Το Ζανσίν τελικά εφαρμόζεται σε κάθε πράξη της ζωής. Η φυσική ομορφιά του σώματος είναι η αντανάκλαση της εξάσκησης του πνεύματος που συγκεντρώνεται στις κινήσεις. Το Ζεν λέει ότι δεν υπάρχει μέσα ή έξω. Αντίστοιχα δεν θα πρέπει να υπάρχει καμιά διαφορά ανάμεσα στη συμπεριφορά μέσα και έξω από το ντότζο. Θα πρέπει κάποιος να προσεγγίζει κάθε δραστηριότητα και περίσταση με την ίδια σοβαρότητα, με την ίδια ορμητικότητα και την ίδια εγρήγορση που διατηρεί την ώρα της εξάσκησης, ώστε να μπορεί να επιτυγχάνει και να διατηρεί το Ζανσίν και το Μουσίν και στην καθημερινή ζωή.

ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΙ-ΚΙΑΪ ΚΑΤΣΟΥ-ΚΟΥΑΤΖ 
Ένας όρος που συνδέεται στενά με τις παραπάνω έννοιες της αναπνοής και του χάρα είναι αυτός του Κι. Συνοπτικά μπορούμε να ορίσουμε το Κι σαν τη δημιουργική δύναμη που γεμίζει το σύμπαν, καθώς και την ενέργεια που εμπεριέχεται στον πυρήνα κάθε ανθρώπινου πλάσματος.

Η αρχική ιδέα για το Κι εξελίχθηκε σαν μεταφυσική αρχή σε κάποιες από τις Κινέζικες σχολές σκέψης. Το Κι ήταν, για παράδειγμα, η βασική αρχή αρμονίας και πηγή δημιουργικότητας (Λάο Τσε), το θάρρος που προκύπτει από την ηθική ακεραιότητα (Μένκιος), η θεϊκή δύναμη που εμποτίζει τα πάντα (Τζουάνγκ Τζε). Σε γενικές γραμμές, η αρχή του Κι συσχετιζόταν με την δράση του δυϊσμού γιν-γιανγκ.

Αυτή η αρχική μεταφυσική αρχή του Κι μεταφέρθηκε στην Ιαπωνία τις περιόδους Νάρα (710-749) και Χεϊάν (794-11850) και γενικά υποστηρίχτηκε, αλλά η εισαγωγή της Βουδιστικής σκέψης από την Ινδία μέσω της Κίνας επηρέασε το νόημά του. Η ιδέα του Κι συνδυάστηκε με ιθαγενείς απόψεις για τη φύση και θεωρήθηκε σαν η δύναμη που είναι υπεύθυνη για την κυκλική διαδικασία της ανάπτυξης του κύκλου της φύσης.

Οι πιο δραστικές αλλαγές στην ερμηνεία και στην εφαρμογή του Κι άρχισαν να λαμβάνουν χώρα με την άνοδο της τάξης των Σαμουράι, προς το τέλος της περιόδου Χεϊάν. Οι Σαμουράι, οι οποίοι αντιμετώπιζαν συνεχείς απειλές θανάτου, αντιλαμβάνονταν το Κι σαν θάρρος, δύναμη θέλησης, ρώμη και ανδρεία. Τους απασχολούσε επίσης η έννοια της αταραξίας, Χέι-κι, και της διατήρησης της ενεργείας, σου-κι, με την οποία προσπαθούσαν να διατηρήσουν την αναπνοή, κι-σόκου, σαν ένα αποφασιστικό θέμα ζωής και θανάτου.

Ήταν κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Τοκουγκάουα, εποχή 300 χρόνων σχετικής ειρήνης, που έγιναν οι μεγάλες αναθεωρήσεις στον χώρο των πολεμικών τεχνών, ώστε να παράσχουν ένα θεωρητικό υπόβαθρο για την τέχνη της ξιφασκίας. Αυτές οι αναθεωρήσεις ενέδωσαν σε μια λογική, θεωρητική εξέταση του Κι και προσέφυγαν στις φιλοσοφικές και πνευματικές του δυνατότητες.

Για να δείξουμε τη σημασία του Κι στην τέχνη της ξιφασκίας, παραθέτουμε τα ακόλουθα αποσπάσματα σαν αντιπροσωπευτικές απόψεις.

«Η ευκαιρία για νίκη εξαρτάται από το Κι. Το να παρατηρείς προσεκτικά το Κι του αντιπάλου σου και να κινείσαι σε αρμονία με αυτό, λέγεται να διατηρείς την ευκαιρία για νίκη μπροστά σου. Στο Ζεν μιλούν για την ευκαιρία για πραγμάτωση του Ζεν, αναφερόμενοι στο ίδιο πράγμα. Το Κι που αποκρύπτεται και δεν αποκαλύπτεται παρουσιάζει την ευκαιρία για νίκη». (Το Ζωογόννο Ξίφος, Γιάγκιου Μουνενόρι, Εκδ. Αλκίμαχον)

«Σε όλα τα πράγματα που σχετίζονται με τις τέχνες, συμπεριλαμβανομένων και των πολεμικών τεχνών, η ανωτερότητα καθορίζεται μέσα από την εξάσκηση και την πρακτική, αλλά η πραγματική υπεροχή εξαρτάται από το Κι... Οι ανεπαίσθητες διεργασίες δεν μπορούν να περιγραφούν με λόγια αλλά μέσα σε αυτές όλα τα πράγματα εκπληρώνουν τον προορισμό τους στη ζωή μέσω του Κι. Το Κι είναι η αρχή της ζωής και όταν το Κι αποχωρίζεται τη μορφή του, ακολουθεί ο θάνατος». (Τένγκου Γκειζούτσου Ρον)

zen-karate-b-3.jpg

Το Κι λοιπόν έχει δύο όψεις: την ενότητα ατόμου-σύμπαντος, και την ελεύθερη αυθόρμητη έκφραση της δύναμης της αναπνοής. Η πρώτη κληρονομεί τα χαρακτηριστικά της ιδέας του Κι των αρχαίων στοχαστών, που όμως πρέπει να πραγματωθεί μέσω της ενοποίησης Κι-νου-σώματος, με την εκπαίδευση στο κάθε Μπούντο.

Η καλλιέργεια του Κι έχει άμεση σχέση με την καλλιέργεια της αναπνοής και τον έλεγχο του Νου. Οι μαθητές στο Καράτε-Ντο διδάσκονται την ενότητα του Κι-νου-σώματος, όχι μόνο μέσα από τις κινήσεις αλλά ακόμη και πριν από οποιαδήποτε τεχνική. Διδάσκονται, για παράδειγμα, ότι το Κι συγκεντρώνεται σε ένα σταθερό και δυνατό κέντρο, στο κάτω μέρος του σώματος, στο Χάρα, σε στάση χαλάρωσης. Όταν το Κι ρέει μέσα από τους βραχίονες, τα χέρια και τις άκρες των δακτύλων, τα χέρια γίνονται ένα άοπλο-όπλο που ονομάζεται τε-κατάνα, δηλαδή «χέρι-ξίφος».

Η έμφαση του Κι στο Ζεν εκφράζεται από τον όρο «τζορίκι». Το τζορίκι θεωρείται απαραίτητο θεμέλιο της πρακτικής του Ζεν και σημαίνει τη δύναμη ή το σθένος που εκδηλώνεται όταν ο νους, μέσα από τη συγκέντρωση του Ζαζέν, έχει ισορροπήσει και ενοποιηθεί. Είναι κάτι περισσότερο από μια ικανότητα συγκέντρωσης με τη συνηθισμένη έννοια. Είναι μια δυναμική, ενεργειακή κατάσταση συνείδησης, που άπαξ και ενεργοποιηθεί, μας επιτρέπει να δρούμε στιγμιαία και με έναν απόλυτα κατάλληλο τρόπο σε οποιεσδήποτε περιστάσεις, όσο ξαφνικές και απρόβλεπτες κι αν είναι αυτές.

Μία άλλη σημαντική τέχνη, η οποία αποτελεί τμήμα πολλών συστημάτων και που σπάνια εξασκείται από μόνη της, είναι αυτή του Κιάιζούτσου. Κιάι είναι η ονομασία της κραυγής που δίνεται στην Ιαπωνία, που συχνά χρησιμοποιείτε στη μάχη. Το Κι είναι η εσωτερική ενέργεια, αφενός, η αναπνευστική διαδικασία αφετέρου. «Άϊ» σημαίνει ένωση, διευθέτηση, ή ολοκλήρωση. Όταν το «Κι» και το «Άϊ» ενώνονται σε μια λέξη «Κιάϊ» σημαίνουν μια δυνατή νοητική, ψυχική και σωματική δύναμη που μπορεί να απελευθερωθεί με μια σύντομη και εκρηκτική εκπνοή. Έτσι το Κιάϊ είναι η ολική ενοποίηση ενεργείας, μια πλήρης και στιγμιαία συγκέντρωση όλων των δυνατοτήτων μιας ύπαρξης, μέσα σε μία πράξη. Ένα ρητό των σαμουράϊ λέει: «Ένα χτύπημα μια ζωή». Σύμφωνα με τον Μουσάσι (πιθανώς τον μεγαλύτερο σαμουράϊ στην ιστορία), το Κιάϊ χρησιμοποιείται πριν την τεχνική, για να συγκεντρώσει ο μαχητής δύναμη και να φοβίσει τον αντίπαλο.

Σύμφωνα με το Ζεν, κάθε δράση για να είναι αληθινή, πρέπει να είναι συγκεντρωμένη σε αυτήν όλη μας η ύπαρξη. Αυτό είναι και το πνεύμα του Κιάϊ, το οποίο αποτελεί την έκφραση αυτής της ενοποίησης. Η κραυγή παράγεται από το χαμηλότερο υπογάστριο, το Χάρα, και η δύναμή του εξαρτάται από τον βαθμό έντασης των αναπνευστικών μυών και της έντασης του ταντέν.

Οι δυναμικές δονήσεις του Κιάϊ μπορούν να παραλύσουν τον αντίπαλο για μια σύντομη στιγμή. Η κραυγή του Κιάϊ είναι συγκρίσιμη με το Κάτσου ή το Κουάτς, κραυγή των δασκάλων του Ζεν, ιδιαίτερα του Ρινζάι Ζεν. Αν και αυτή η κραυγή δεν έχει κάποια ακριβή μετάφραση, χρησιμοποιούνταν από τους δασκάλους για να καθαρίσουν τον νου των μαθητών τους από κάθε δυαδική, εγωιστική σκέψη. Αυτή η έκφραση συνδέεται πιο συχνά με τον δάσκαλο Ρινζάϊ, του οποίου οι κραυγές και τα χτυπήματα με το ραβδί του είναι πλέον θρυλικά στην παράδοση του Ζεν.

zen-karate-b-1.jpg

ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Στη σημερινή εποχή της ταχύτητας, η δημιουργία ενός Δασκάλου του Καράτε είναι θέμα το πολύ τριών χρόνων εκπαίδευσης και η αθλητική του διάσταση, με ό,τι αυτή επιφέρει, έχει κυριαρχήσει σχεδόν παντού, μετατρέποντας το Καράτε σε ένα ωραίο παιχνίδι συλλογής πόντων και μεταλλίων.

Από την άλλη πλευρά, η μελέτη του Καράτε σαν πνευματικού «Δρόμου», «Ντο», το διαχωρίζει από τη σύγχρονη προπονητική άποψη, όπου στόχος της είναι μόνο η άσκηση του κορμιού, για πιο καλή φόρμα και υγεία, και η επιτυχία σε αθλητικούς αγώνες. Ωστόσο, δεν απορρίπτει τελείως την αθλητική διάσταση της τέχνης, αφού θέτοντας στόχους που ανήκουν σε ένα ευρύτερο πνευματικό πλαίσιο, την περικλείει.

Η μελέτη, τέλος, του Καράτε-Ντο σαν Δρόμου, το φέρνει αναπόφευκτα πρόσωπο με πρόσωπο με τη φιλοσοφία του Ζεν, η οποία σφράγισε και όλες τις άλλες πολεμικές τέχνες στην Ιαπωνία.

Είδαμε στην παραπάνω εργασία την εμφανή επιρροή που είχε το Ζεν στο Καράτε–Ντο, κάνοντας την παραπέρα μελέτη του απαραίτητη. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, για έναν δυτικό, εμποτισμένο με μια διαφορετική κουλτούρα και θρησκεία είναι μέχρι πού θα φτάσει αυτή η μελέτη.

Στις εισαγωγικές ομιλίες για το Ζεν ο δάσκαλος Γιασουτάνι Ρόσι μιλάει για τα πέντε είδη άσκησης του Ζεν. Τα πρώτα δύο, το Μπόμπου και το Γκέντο Ζεν, δεν είναι αυστηρά Βουδιστικά, αφού περιέχουν διδασκαλίες έξω από τον Βουδισμό Ζεν, όπως η ινδουιστική Γιόγκα, το κάθισμα του Κομφουκιανισμού και οι ησυχαστικές πρακτικές του Χριστιανισμού.

H άσκησή τους μπορεί να βελτιώσει τη φυσική και τη διανοητική υγεία, να οδηγήσει σε έναν συγκεντρωμένο και ελεγχόμενο νου, να εμπλουτίσει την προσωπικότητα και να δυναμώσει τον χαρακτήρα.

Άλλο ένα χαρακτηριστικό του Γκέντο-Ζεν είναι η καλλιέργεια του Τζορίκι, της ιδιαίτερης αυτής δύναμης που έρχεται σαν αποτέλεσμα της εντατικής άσκησης της του Ζαζέν, στο οποίο έχουμε αναφερθεί πιο πριν.     

Αν εξαιρέσουμε τα υπόλοιπα τρία είδη Βουδιστικού Ζεν, αφήνοντάς τα στη διακριτική, θρησκευτική ίσως, εκτίμηση του καθενός, μπορούμε να βρούμε κάπου εδώ ένα κοινό σημείο μελέτης της άσκησης του Καράτε-Ντο με αυτήν του Ζεν, χωρίς το πνεύμα του οποίου κάθε μελέτη της τέχνης αυτής σαν πνευματικού Δρόμου είναι πολύ δύσκολη, αν όχι αδύνατη.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Γιάγκιου Μουνενόρι, Το Ζωογόννο Ξίφος, εκδ. Αλκίμαχον
Κούσνερ Κένεθ, Ένα Βέλος Μια Ζωή, εκδ. Ιάμβλιχος
Λιν Τζι Λου, Οι Διδασκαλίες του Ριντζάι Ζεν, εκδ. Πύρινος Κόσμος
Μαστραππάς Σάββας, Από το Ζούτσου στο Ντο, εκδ. Αλκίμαχον
Μουσάσι Μιγιαμότο, Το Βιβλίο των Πέντε Κύκλων, εκδ. Αλκίμαχον
Μποντιντάρμα, Η Διδασκαλία του Ζεν, εκδ. Πύρινος Κόσμος
Νακαγιάμα Μασατόσι, Η Ψυχή του Καράτε-Ντο, περιοδικό Budo, τ. 29
Ντεσιμάρου Ταϊζέν, Η Άσκηση του Ζεν, εκδ. Καλέντης
Ουεσίμπα Κισομάρου, Το Πνεύμα του Αϊκίντο, εκδ. Aldebaran
Παπαδάκου Σου, Σχετική αρθογραφία, περιοδικό Samurai
Τακουάν, Η Ανάπτυξη του Πνεύματος, εκδ. Λευκό Φτερό
Τακουάν, Ο Απελευθερωμένος Νους, εκδ. Αλκίμαχον
Τσουνετόμο Γιαμαμότο, Χαγκακούρε, εκδ. Αλκίμαχον
Υφαντής Ιωάννης, Μυστικοί της Ανατολής, εκδ. Ερατώ 
Φουνακόσι Γκιτσίν, Ο Δρόμος της Ζωής μου, εκδ. Κέδρος
Χέρριγκελ Ούγκεν, Το Ζεν και η Τέχνη της Τοξοβολίας, εκδ. Πύρινος Κόσμος
David Scott –Tony Doubleday, Basic Principles of Zen, Erian
Deshimarou Taisen, The Zen Way to the Martial Arts, Penguin
Kapleau Fhilip, The Three Pillars of Zen, Anchor Books
Leggett Trevor, Zen and the Ways, Shambhala 
Morris Vince, Zanshin, Samuel Weiser, inc
Oyama Masutatsu, Vital Karate, Japan Publications
Peter Payne, Martial Arts: The Spiritual Dimension, Thames and Hudson
Sekida Katsuki, Zen Training, Weatherhill
Stevens John, The Sambhala Guide to Aikido, Shambhala 
Suzuki Shunryu, Zen Mind, Beginner’s Mind, Weatherhill

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
Ο Γιώργος Παπακωνσταντίνου γεννήθηκε στο Αγρίνιο το 1964, όπου το 1980 άρχισε την εξάσκησή του στις πολεμικές τέχνες με Κουνγκ Φου. Το 1988, ως φοιτητής στη Θεσσαλονίκη, αρχίζει να εξασκείται στο Σότοκαν Καράτε Ντο, με δασκάλους τους κ.κ. Σωνίτη και Τανάουε, ο οποίος επίσης ήταν δάσκαλος του Ζεν. Το 1994 ανοίγει το πρώτο του ντότζο στο Αγρίνιο και ακολουθεί τον κ. Σάββα Μαστραππά. To 1999 παίρνει το 2ο νταν, ενώ το 2001 αποφοιτεί με επιτυχία από τη σχολή προπονητών Καράτε της ΓΓΕ και τον Δεκέμβριο του 2002 προάγεται στο 3ο νταν.

Τα τελευταία χρόνια ασκείται στη Χάθα Γιόγκα και το Ιάιντο, ενώ συμμετέχει σε εργαστήρια άσκησης Σότο και Ρινζάϊ Ζέν. Τέλος, σε ετήσια βάση παρακολουθεί σεμινάρια Καράτε-Ντο και Τάι Τσι Τσουάν, με τους Δασκάλους: Δρ. Ηλία Γιόρκα Σινάμ, 10ο νταν, Πρόεδρο της World Traditional Fudokan Shotokan Karate-Do Federation. Τσεν Χσιάο Γουάνγκ, εκ των επικεφαλής της Οικογενείας Τσεν. Κάι Γινγκ Τουνγκ, επικεφαλής της Kai Ying Tung Academy.

 

Το παρόν δημοσιεύθηκε στο τεύχος 91 του περιοδικού «Μονοπάτι για τις Πολεμικές Τέχνες»

Επιτρέπεται η αναδημοσίευση, αρκεί να αναφέρεται η πηγή.